|
انواع تزئینات در معماری اسلامی ( معماری سرزمین های اسلامی):
به علت اینکه در بیشتر این سرزمین ها آفتاب سوزان و اقلیم گرم و خشک وجود دارد، سعی کردند از حرکات جلو و عقب یا نخیر و نهاز برای تزئین استفاده کنند.
انواع نقوش حیوانی، انسانی، هندسی و اساطیری در قبل از اسلامی به کار برده می شد اما بعد از اسلام استفاده از نقوش حیوانی و انسانی و فرسک و مجسمه ها کمرنگ می شوند و تنها در معماری غیر مذهبی ادامه پیدا می کنند.
یکی از تزئینات با اهمیت سطوح نخیر و نهاز (سایه و روشن) می باشد، تزئینات تیره و روشن چغازنیبیل زمینه ای برای این تزئینات مهم دوره اسلامی می شود.
سه تقسیم بندی داریم:
1. براساس اینکه بعضی از دکور ها (الف)همراه با ساختار و (ب) برخی دیگر آمودی اند.
یک سری تزئینات همراه با زبره هستند یعنی همان مصالحی که در زبره کار می شود در تزئین هم هست مثلاً در دوره سلجوقی و رازی (آمود ندارند) اما برخی تزئینات بر روی مصالح اصلی بنا نسب می شوند (آمودی اند).
ساسانیان اکثراً در زبره از قلوه سنگ و ساروج کار می کردند و روی آن را با گچ تزئین می نمودند.
2. از جهت نحوه اجرا: الف- سیستماتیک (حکمی) مانند سر در مسجد جامع کرمان ب- رونده (اجرایی مشابه کاغذ دیواری دارند.)
الف- طرح ما هماهنگ با زمینه اثر هنری اجرا می شود، آنجا که تو نشسته یک تزئین و آن جا که بیرون زدگی دارد تزئینی دیگر به کار می بریم، هر قطعه تزئین خاص خود را داراست و طرح ریزی برای هر قطعه و ترکیب بندی قطعه ها از پیش کار می شود
ب- هیچ ارتباطی با زمینه ندارد و یک تزئین در سراسر اثر تکرار می شود.
ابنیه دولتی و خاص معمولاً دکور حکمی و ساختمان های معـمولی به صورت رونده اجرا می شوند.
3. بر اساس شکل و فرم تزئینات
A. سطوح جلو و عقب که گاه به صورت 1. واقعی و گاه به صورت 2. تجسمی و غیر واقعی اجرا می شود بدین معنی که 1. سطوح واقعاً جلو و عقب هستند یا 2. با تغییر رنگ و بافت جلو و عقب به نظر می رسند مانند تزئینات پوست ببری، ابلق، مات و براق.
این سطوح جلو و عقب در معماری اسلامی انواع مختلف دارند:
· شیار تزئینی: مانند شیار های موجود در ریش، مو و لباس های مردان هخانشی و ستون های تخت جمشید، که امروزه به آن ها قاشقی می گویند.
· پیچ تزئینی (عشقه): حرکات رونده و رو به رشد، حرکات نزدیک شونده به مرکز و دور شونده از مرکز از جمله این تزئینات است.
· صدف تزئینی
· نغول تزئینی
· پره تزئینی
· مشبک تزئینی
· کوفی بنایی ساده
· کنگره تزئینی
· درز های تزئینی: در بین آجر ها درزهایی را خالی گذاشته و آن ها را با مصالح دیگری پر می کنند.
B. تزئینات گیاهی
· درختی (اسلیمی ها) یا عَرَبِسْک یا عَرَبانه
· گل (ختایی) الف:ماری
ب: گوش فیلی
درخت: از نظر اقوام مختلف برخی از درختان جنبه تقدس دارند، درختانی که در تزئینات ایرانی از آن به کار گرفته شده است بیشتر از دسته درختان مقدس 1. ایرانی 2. بین النهرینی 3. یونانی هستند.
در ذیل به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم:
درخت مو: از درختان مقدس ایرانی است که از شاخه، برگ و میوه این درخت در تزئینات بهره گرفته شده است.
گویند گاو مقدسی بوده که از آب هامون می نوشد، پس از اینکه کشته شده و می میرد از محلی که خون او فروریخته درخت مو (توبی) می روید.
درخت خرما: از درختان مقدس بین النهرین
درخت خرما درختی پر سود برای مردم بین النهرین بوده، میوه آن را می خوردند، با تنه و شاخه های آن ساختمان سازی می کردند، هسته خرما را آرد کرده و به شتر ها می دادند، از آن مشروب درست می کردند و ...
این درخت در نزد شیعیان نیز به علت اینکه حماسه کربلا در نخلستان اتفاق افتاد و از نخل به عنوان تابوت امام حسین استفاده شد مقدس است.
سرو: دارای تقدس ایرانی و بین النهرینی
در ایران باستان سرو سمبل جاودانی و فنا ناپذیری و برکت بوده است.
بوته کنگر (اکانت) یا اقلیتوس که به همراه زیتون از گیاهان مقدس یونانی محسوب می شود.
در سر ستون های قرنتی نقش این گیاه (کنگر) به کار گرفته شده، یونانیان از آن به صورت تیز گوشه و رومن ها از آن به صورت گرد گوشه ( با لبه های گرد) استفاده کرده اند.
انجیر، سیب، انار از دیگر گیاهان مقدس هستند.
در پیش از اسلام هخامنشیان گیاهی به نام لوتوس یا نیلوفر آبی داشتند که دارای تقدس زیادی بوده، در دوره صفویه این گیاه تبدیل به گل اناری می شود که شباهت بسیاری به لوتوس دارد.
C. نقوش هندسی
1.مقرنس
2. شمسه
3. کاربندی
4. دکور های متقاطع
5. یزدی بندی و ...
مصری ها در هندسه حرف اول را می زدند، مصری های پیش از اسلام در هندسه بسیار پیشرفته بودند، انواع گره سازی ها و کاربندی ها از مصر به دیگر سرزمین های اسلامی راه یافته است.
D. نقوش انسانی و حیوانی که پس از اسلام بیشتر در قصر ها و خانه ها مورد استفاده قرار گرفته.
در زمان بنی امیه از این نقوش به طور گسترده در کاخ ها و حمام کاخ های خارج از شهر به صورت نقوش رقاصه ها، موسیقی، شکار، شاه با لباس فاخر و ... استفاده شد.
صفویان نیز در قصر هایشان از نقوش انسانی و حیوانی بهره گرفته اند.
ساسانیان سرآمد نقوش انسانی و حیوانی بودند و اکثر نقوش انسانی و حیوانی پس از اسلام با الهام از نقوش ساسانی نقش بسته است.
E. نقوش ساختمانی: استفاده از عوامل ساختمانی در دکور ها، به طور مثال در زمان پارت ها استفاده از ستون های کاذب تزئینی را داریم.
F. تزئینات خطی که معمولاً با استفاده از خطوط کوفی، نسخ و ثلث صورت می پذیرفته است.
منبع: کلاس های درس دکتر متدین
|
)
)
)
