|
اصطلاح باغ معادل واژه Garden انگليسي است. اعراب اصطلاح بوستان را كه در اصل فارسي است به عاريت گرفته و به كاخهاي باغ مانند اطلاق كرده اند. در فرانسه Pardis در زبان يوناني Paradeisos و در زبان انگليسي Paradise نيز خوانده مي شود.
مرحوم دهخدا درباره واژه پرديس مي نويسد : « لغتي مأخوذ از زبان مادي پارادئذا به معني باغ و بوستان است و از همين لغت است پاليز فارسي و فردوس معرب»
دیگر واژه بهکار رفته در زبانهای ایرانی برای این نوع فضای سرسبز و دلانگيز باغ است، صورت فارسی میانه کلمه همان باغ و احتمالاً صورت فارسی باستان آن باگَ بودهاست به معنی بخش یا تقسیم یا قطعه زمین زیر کشت. باغ، واژه ای فارسی است که در پهلوی و سغدی نیز به همین شکل بکار برده می شده؛ برخي باغ را کلمه ای مشترك در زبان فارسي و تازي ميدانند و بعضي نيز برآنند كه اين واژه در اصل تازي بوده و جمع آن را "بيغان" ميآورند، حال آنكه اين واژه قطعاً فارسي است و از فارسي به ديگر زبانها رفته است.
واژه فارسي دري و ميانه « باغ » برابر واژه هاي زير در زبانهاي مختلف است.
1- bw در فارسي ميانه مانوي
2- By در سغدي مسيحي به معناي تكه يا پاره زمين
3- Baga خُتني به معناي بخش ، بهر
4- Bag ارمني به معناي تکه ، بخش ، سهم ، ميراث
5- Baga گاهاني اسم خنثي به معناي بخش، بهر ، برخ
6- Bhaga هندي باستان اسم مذكر به معناي بخش ، ملك،بهر
اينها همه از ريشه باستاني bag (بخش كردن) هستند كه مصدر بُختن در فارسي ميانه و بخشيدن در فارسي نو به معني بخش كردن آمده است.
ايرانيها از قديم الايام به ساختن باغ ها و باغچه ها در حياط و دور بر بناها علاقه داشته اند شايد خاطره ميهن و خاستگاه قوم آريا منشاء اين علاقه باشد. آنها باغچه هايي را كه در اطرف بنا مي ساختند «په اره دئسه» مي ناميدند. كه به معناي پيرامون دژ (ديس ) بود. ديس يعني بنا و كسي كه «ديس » مي ساخت « ديسا » مي خواندند.
گونه شناسي باغ ايراني
در مطالعات باغهاي تاريخي ايراني مي توان آنها را از ديدگاهها و مسائلي از قبيل موقعيت، مالکيت يا بستر و ... دسته بندي نمود.
1. باغ از نظر مالكيت:
باغ محصول نظام سرمايه داري و فئوداليه است هر كجا باغي احداث شده با نام حاكم، سلطان و پادشاه و مالكي عجين است كه براي تشريفات و برگزاري مراسم شاهانه و اشرافي احداث گشته بعضي از باغها براي استفاده عموم هم بنا مي شده اند اما انگشت شمارند.
- باغهاي سلطنتي: شايد اولين دسته و گونه از باغ كه بدست آدمي ساخته شد باغهاي سلطنتي باشند. اين باغها از نظر فضاهاي خدماتي نظير اصطبل، حمام و ساير مايحتاج تكميل بوده اند.
- باغهاي خصوصي: مخصوص اشراف و سرمايه داران بوده كه در درون آنها علاوه بر كوشك و عمارت صاحب باغ، فضاهاي خدماتي هم وجود داشته است.
- باغهاي عمومي: باغهايي كه جهت استفاده عموم ساخته نشده بودند بلكه در كنار كار كرد و هدف اصلي، امكان استفاده عموم نيز وجود داشته است اين گونه باغها توسط حكام در ميان شهرها احداث مي شوند گرچه كمتر باغي است كه حكام براي تفرج مردم ساخته باشند اما در دوران صفوي تعداد زيادي از اين فضاها گزارش شده نظير چهار باغ (خيابان چهار باغ امروزي اصفهان) كه مردم براي گردش و تفريح در آن قدم مي زدند و حتي در وقت معيني از ميوه باغهاي پيراموني خيابان كه مخصوص شاه و شاهزادگان و بزرگان شهر بوده اند، مردم عادي نيز استفاده مي كرده اند.
2. باغ از نظر كاربري:
- باغ معابد ها: معبد يا فضائي مقدس در آن واقع شده (باغهاي سومري).
- باغهاي حكومتي: مخصوص حكام بوده اين دسته از باغها كليه باغهاي ايراني را در بر مي گيرند و معمولاً مقر حكومتي بوده و اتفاقات و معاهدات سياسي در اين باغها صورت مي پذيرفته است. باغ و كاخ صاحبقرانيه، كاخ و باغ گلستان، باغ سعد آباد و ... .
- باغ مقبره ها: امروزه در اكثر شهرها قبرستان شهر به نام خاصي خوانده مي شود. بهشت زهرا، بهشت رضا، باغ رضوان، خلد برين، دار السلام و ... .
اما تعدادي از باغها هم به خاطر شخص خاصي ساخته شده اند باغ قدمگاه نيشابور، مجموعه شاه نعمت ا... ولي ماهان، باغ تاج محل در شهرآگرا هندوستان و ... .
- باغهاي تفرجگاهي : گرچه در ابتداي امر باغ به جهت تفرج و تفريح ساخته شده است اما جهت تفرج عموم اين نمونه باغ در اوايل دوره پهلوي مرسوم مي شود گرچه در دوره صفويه باغ هايي جهت تفرج مردم عادي احداث شده بود اما مالكيت اين نوع باغها مربوط به سلطان بود و يا مالك خصوصي نظير درباريان و شاهزادگان داشتند اما در دوره پهلوي و به جهت تجدد خواهي، پارك سازي به سبک اروپائي در ايران تداوم يافت. پارك نياوران از جمله اولين پاركها (باغهاي) عمومي در شهر تهران مي باشد در دوره پهلوي پاركهاي ديگري در تهران و اكثر شهرهاي كشور ساخته شد.
- خانه باغ ها: در ادوار مختلف اكثر سرمايه داران و اشراف در كنار خانه و كاشانه خود در حياط و زمين وسيع، دست به احداث و طراحي باغ در خانه خود مي زدند. مستند ترين اين گونه باغهاي تلفيق با خانه ( خانه باغ) را در شهر كرمان و اكثر شهرها نظير طبس، بيرجند، شيراز و اصفهان مي بينيم. امروزه باغهاي واقع در شرق و شمال شرقي كرمان كه در واقع منازل مسكوني باغ مانند هستند فراوانند كه متاسفانه رو به زوال و نابوديند. نارنجستان قوام در شيراز نيز از جمله اين خانه باغها محسوب مي شود. در کرمان خانه سروشيان و خانه باغ هاي خيابان زريسف در کرمان.
3 . باغ از نظر موقعيت:
به طور كلي موقعيت قرار گيري باغها در دو مكان يا داخل شهر و يا خارج شهر مي باشند باغهائي نظير شاهزاده ماهان، فتح آباد (بيگلر بيگي کرمان)، هزار جريب اصفهان در خارج از شهر احداث شده اند اما باغهائي مثل چهل ستون اصفهان، هشت بهشت، باغ ها ي داخل شهر شيراز از جمله باغهاي شهري محسوب مي شوند.
4. باغ از نظر بستر و شيب زمين:
از نظر قرار گيري در توپوگرافي خاص زمين، باغهاي ايراني در سه وضعيت :
- زمينهاي داراي شيب ملايم، كه اكثر قريب به اتفاق باغ ها در اين دسته قرار دارند.
- قرار گيري باغ در شيب تند، كه جهت احداث آنها با ايجاد تراسهائي در دامنه شيب دار بستر، باغ را آماده و مهيا مي نمايند. اين نمونه باغ سازي بسيار كم و منحصر به فرد مي باشد. باغ شاهزاده ماهان، باغ تخت شيراز، فتح آباد تبريز و باغ تاج آباد نطنز از اين گونه باغ مي باشند.
- باغهاي احداث شده در نقاط عارضه دار طبيعي: اين باغها در جاهائي طراحي شده اند كه شكل طبيعي زمين و عوارض آن تا حدي حفظ شده است باغ عباس آباد بهشهر در زمان صفويه نمونه شاخص اين باغهاست. باغ ايل گلي تبريز نمونه اي ديگر از باغهاي احداث شده در شيب تند است كه درختكاري آن بر صفه هاي پله اي دامنه تپه مجاور قرار دارد و عمارت آن در ميانه درياچه مصنوعي آب ساخته شده است.
اما به طور كلي باغها در دو دسته بستر زير قرار دارند:
- باغهاي احداث شده در بستري با شيب ملايم (باغهاي مسطح)
- باغهاي احداثي در تپه ها و پاي كوهها (باغهاي پله اي)
بخشی از پروژه آشنایی با معماری اسلامی ایران ۱، آشنایی با باغ فتح آباد کرمان، ساره ضیائی
|
