مرمت و احیای بناهای تاریخی

 اصطلاح باغ معادل واژه Garden انگليسي است. اعراب اصطلاح بوستان را كه در اصل فارسي است به عاريت گرفته و به كاخهاي باغ مانند اطلاق كرده اند. در فرانسه Pardis در زبان يوناني Paradeisos و در زبان انگليسي Paradise نيز خوانده مي شود.

مرحوم دهخدا درباره واژه پرديس مي نويسد : « لغتي مأخوذ از زبان مادي پارادئذا به معني باغ و بوستان است و از همين لغت است پاليز فارسي و فردوس معرب»

     دیگر واژه به‌کار رفته در زبان‌های ایرانی برای این نوع فضای سرسبز و دل‎انگيز باغ است، صورت فارسی میانه کلمه همان باغ و احتمالاً صورت فارسی باستان آن باگَ بوده‌است به معنی بخش یا تقسیم یا قطعه زمین زیر کشت.  باغ، واژه ای فارسی است که در پهلوی و سغدی نیز به همین شکل بکار برده می شده؛ برخي باغ را کلمه ای مشترك در  زبان فارسي و تازي مي‎دانند و بعضي نيز برآنند كه اين واژه در اصل تازي بوده و جمع آن را "بيغان" مي‎آورند، حال آنكه اين واژه قطعاً فارسي است و از فارسي به ديگر زبانها رفته است.

واژه فارسي دري و ميانه « باغ » برابر واژه هاي زير در زبانهاي مختلف است.

1-        bw در فارسي ميانه مانوي

2-        By در سغدي مسيحي به معناي تكه يا پاره زمين

3-        Baga خُتني به معناي بخش ، بهر

4-        Bag ارمني به معناي تکه ، بخش ، سهم ، ميراث

5-        Baga گاهاني اسم خنثي به معناي بخش، بهر ، برخ

6-        Bhaga هندي باستان اسم مذكر به معناي بخش ، ملك،بهر

اينها همه از ريشه باستاني bag (بخش كردن) هستند كه مصدر بُختن در فارسي ميانه و بخشيدن در فارسي نو به معني بخش كردن آمده است.

ايرانيها از قديم الايام به ساختن باغ ها و باغچه ها در حياط و دور بر بناها علاقه داشته اند شايد خاطره ميهن و خاستگاه قوم آريا منشاء اين علاقه باشد. آنها باغچه هايي را كه در اطرف بنا مي ساختند «په اره دئسه» مي ناميدند. كه به معناي پيرامون دژ (ديس ) بود. ديس يعني بنا و كسي كه «ديس » مي ساخت « ديسا » مي خواندند.

گونه شناسي باغ ايراني

 در مطالعات باغهاي تاريخي ايراني مي توان آنها را از ديدگاهها و مسائلي از قبيل موقعيت، مالکيت يا بستر و ... دسته بندي نمود.

1.        باغ از نظر مالكيت:

    باغ محصول نظام سرمايه داري و فئوداليه است هر كجا باغي احداث شده با نام حاكم، سلطان و پادشاه و مالكي عجين است كه براي تشريفات و برگزاري مراسم شاهانه و اشرافي احداث گشته بعضي از باغها براي استفاده عموم هم بنا مي شده اند اما انگشت شمارند.

-   باغهاي سلطنتي: شايد اولين دسته و گونه از باغ كه بدست آدمي ساخته شد باغهاي سلطنتي باشند. اين باغها از نظر فضاهاي خدماتي نظير اصطبل، حمام و ساير مايحتاج تكميل بوده اند.

-    باغهاي خصوصي: مخصوص اشراف و سرمايه داران بوده كه در درون آنها علاوه بر كوشك و عمارت صاحب باغ، فضاهاي خدماتي هم وجود داشته است.

-    باغهاي عمومي: باغهايي كه جهت استفاده عموم ساخته نشده بودند بلكه در كنار كار كرد و هدف اصلي، امكان استفاده عموم نيز وجود داشته است اين گونه باغها توسط حكام در ميان شهرها احداث مي شوند گرچه كمتر باغي است كه حكام براي تفرج مردم ساخته باشند اما در دوران صفوي تعداد زيادي از اين فضاها گزارش شده نظير چهار باغ (خيابان چهار باغ امروزي اصفهان) كه مردم براي گردش و تفريح در آن قدم مي زدند و حتي در وقت معيني از ميوه باغهاي پيراموني خيابان كه مخصوص شاه و شاهزادگان و بزرگان شهر بوده اند، مردم عادي نيز استفاده مي كرده اند.

  2. باغ از نظر كاربري:

-    باغ معابد ها: معبد يا فضائي مقدس در آن واقع شده (باغهاي سومري).

-   باغهاي حكومتي: مخصوص حكام بوده اين دسته از باغها كليه باغهاي ايراني را در بر مي گيرند و معمولاً مقر حكومتي  بوده و اتفاقات و معاهدات سياسي در اين باغها صورت مي پذيرفته است. باغ و كاخ صاحبقرانيه، كاخ و باغ گلستان، باغ سعد آباد و ... .

-    باغ مقبره ها: امروزه در اكثر شهرها قبرستان شهر به نام خاصي خوانده مي شود. بهشت زهرا، بهشت رضا، باغ رضوان، خلد برين، دار السلام و ... .

اما تعدادي از باغها هم به خاطر شخص خاصي ساخته شده اند باغ قدمگاه نيشابور، مجموعه شاه نعمت ا... ولي ماهان، باغ تاج محل در شهرآگرا هندوستان و ... .

-    باغهاي تفرجگاهي : گرچه در ابتداي امر باغ به جهت تفرج و تفريح ساخته شده است اما جهت تفرج عموم اين نمونه باغ در اوايل دوره پهلوي مرسوم مي شود گرچه در دوره صفويه باغ هايي جهت تفرج مردم عادي احداث شده بود اما مالكيت اين نوع باغها مربوط به سلطان بود و يا مالك خصوصي نظير درباريان و شاهزادگان داشتند اما در دوره پهلوي و به جهت تجدد خواهي، پارك سازي به سبک اروپائي در ايران تداوم يافت. پارك نياوران از جمله اولين پاركها (باغهاي) عمومي در شهر تهران مي باشد در دوره پهلوي پاركهاي ديگري در تهران و اكثر شهرهاي كشور ساخته شد.

-   خانه باغ ها: در ادوار مختلف اكثر سرمايه داران و اشراف در كنار خانه و كاشانه خود در حياط و زمين وسيع، دست به احداث و طراحي باغ در خانه خود مي زدند. مستند ترين اين گونه باغهاي تلفيق با خانه ( خانه باغ) را در شهر كرمان و اكثر شهرها نظير طبس، بيرجند، شيراز و اصفهان مي بينيم. امروزه باغهاي واقع در شرق و شمال شرقي كرمان كه در واقع منازل مسكوني باغ مانند هستند فراوانند كه متاسفانه رو به زوال و نابوديند. نارنجستان قوام در شيراز نيز از جمله اين خانه باغها محسوب مي شود. در کرمان خانه سروشيان و خانه باغ هاي خيابان زريسف در کرمان.

3 . باغ از نظر موقعيت:

       به طور كلي موقعيت قرار گيري باغها در دو مكان يا داخل شهر و يا خارج شهر مي باشند باغهائي نظير شاهزاده ماهان، فتح آباد (بيگلر بيگي کرمان)، هزار جريب اصفهان در خارج از شهر احداث شده اند اما باغهائي مثل چهل ستون اصفهان، هشت بهشت، باغ ها ي داخل شهر شيراز از جمله باغهاي شهري محسوب مي شوند.

 4. باغ از نظر بستر و شيب زمين:

     از نظر قرار گيري در توپوگرافي خاص زمين، باغهاي ايراني در سه وضعيت :

-    زمينهاي داراي شيب ملايم، كه اكثر قريب به اتفاق باغ ها در اين دسته قرار دارند.

-  قرار گيري باغ در شيب تند، كه جهت احداث آنها با ايجاد تراسهائي در دامنه شيب دار بستر، باغ را آماده و مهيا مي نمايند. اين نمونه باغ سازي بسيار كم و منحصر به فرد مي باشد. باغ شاهزاده ماهان، باغ تخت شيراز، فتح آباد تبريز و باغ تاج آباد نطنز از اين گونه باغ مي باشند.

-    باغهاي احداث شده در نقاط عارضه دار طبيعي: اين باغها در جاهائي طراحي شده اند كه شكل طبيعي زمين و عوارض آن تا حدي حفظ شده است باغ عباس آباد بهشهر در زمان صفويه نمونه شاخص اين باغهاست. باغ ايل گلي تبريز نمونه اي ديگر از باغهاي احداث شده در شيب تند است كه درختكاري آن بر صفه هاي پله اي دامنه تپه مجاور قرار دارد و عمارت آن در ميانه درياچه مصنوعي آب ساخته شده است.

     اما به طور كلي باغها در دو دسته بستر زير قرار دارند:

- باغهاي احداث شده در بستري با شيب ملايم (باغهاي مسطح)

-  باغهاي احداثي در تپه ها و پاي كوهها (باغهاي پله اي)

  بخشی از پروژه آشنایی با معماری اسلامی ایران ۱، آشنایی با باغ فتح آباد کرمان، ساره ضیائی

انواع تزئینات در معماری اسلامی ( معماری سرزمین های اسلامی):

به علت اینکه در بیشتر این سرزمین ها آفتاب سوزان و اقلیم گرم و خشک وجود دارد، سعی کردند از حرکات جلو و عقب یا نخیر و نهاز برای تزئین استفاده کنند.

انواع نقوش حیوانی، انسانی، هندسی و اساطیری در قبل از اسلامی به کار برده می شد اما بعد از اسلام استفاده از نقوش حیوانی و انسانی و فرسک و مجسمه ها کمرنگ می شوند و تنها در معماری غیر مذهبی ادامه پیدا می کنند.

یکی از تزئینات با اهمیت سطوح نخیر و نهاز (سایه و روشن) می باشد، تزئینات تیره و روشن چغازنیبیل زمینه ای برای این تزئینات مهم دوره اسلامی می شود.

سه تقسیم بندی داریم:

 1. براساس اینکه بعضی از دکور ها (الف)همراه با ساختار و (ب) برخی دیگر آمودی اند.

یک سری تزئینات همراه با زبره هستند یعنی همان مصالحی که در زبره کار می شود در تزئین هم هست مثلاً در دوره سلجوقی و رازی (آمود ندارند) اما برخی تزئینات بر روی مصالح اصلی بنا نسب می شوند (آمودی اند).

ساسانیان اکثراً در زبره از قلوه سنگ و ساروج کار می کردند و روی آن را با گچ تزئین می نمودند.

2. از جهت نحوه اجرا: الف- سیستماتیک (حکمی) مانند سر در مسجد جامع کرمان ب- رونده (اجرایی مشابه کاغذ دیواری دارند.)

الف- طرح ما هماهنگ با زمینه اثر هنری اجرا می شود، آنجا که تو نشسته یک تزئین و آن جا که بیرون زدگی دارد تزئینی دیگر به کار می بریم، هر قطعه تزئین خاص خود را داراست و طرح ریزی برای هر قطعه و ترکیب بندی قطعه ها از پیش کار می شود

ب- هیچ ارتباطی با زمینه ندارد و یک تزئین در سراسر اثر تکرار می شود.

ابنیه دولتی و خاص معمولاً دکور حکمی و ساختمان های معـمولی به صورت رونده اجرا می شوند.

3. بر اساس شکل و فرم تزئینات

A. سطوح جلو و عقب که گاه به صورت 1. واقعی و گاه به صورت 2. تجسمی و غیر واقعی اجرا می شود بدین معنی که 1. سطوح واقعاً جلو و عقب هستند یا 2. با تغییر رنگ و بافت جلو و عقب به نظر می رسند مانند تزئینات پوست ببری، ابلق، مات و براق.

این سطوح جلو و عقب در معماری اسلامی انواع مختلف دارند:

·     شیار تزئینی: مانند شیار های موجود در ریش، مو و لباس های مردان هخانشی و ستون های تخت جمشید، که امروزه به آن ها قاشقی می گویند.

·     پیچ تزئینی (عشقه): حرکات رونده و رو به رشد، حرکات نزدیک شونده به مرکز و دور شونده از مرکز از جمله این تزئینات است.

·         صدف تزئینی

·         نغول تزئینی

·         پره تزئینی

·         مشبک تزئینی

·         کوفی بنایی ساده

·         کنگره تزئینی

·         درز های تزئینی: در بین آجر ها درزهایی را خالی گذاشته و آن ها را با مصالح دیگری پر می کنند.

B. تزئینات گیاهی

·         درختی (اسلیمی ها) یا عَرَبِسْک یا عَرَبانه

·         گل (ختایی) الف:ماری

                          ب: گوش فیلی

درخت: از نظر اقوام مختلف برخی از درختان جنبه تقدس دارند، درختانی که در تزئینات ایرانی از آن به کار گرفته شده است بیشتر از دسته درختان مقدس 1. ایرانی 2. بین النهرینی 3. یونانی هستند.

در ذیل به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم:

درخت مو: از درختان مقدس ایرانی است که  از شاخه، برگ و میوه این درخت در تزئینات بهره گرفته شده است.

گویند گاو مقدسی بوده که از آب هامون می نوشد، پس از اینکه کشته شده و می میرد از محلی که خون او فروریخته درخت مو (توبی) می روید.

درخت خرما: از درختان مقدس بین النهرین

درخت خرما درختی پر سود برای مردم بین النهرین بوده، میوه آن را می خوردند، با تنه و شاخه های آن ساختمان سازی می کردند، هسته خرما را آرد کرده و به شتر ها می دادند، از آن مشروب درست می کردند و ...

این درخت در نزد شیعیان نیز به علت اینکه حماسه کربلا در نخلستان اتفاق افتاد و از نخل به عنوان تابوت امام حسین استفاده شد مقدس است.

سرو: دارای تقدس ایرانی و بین النهرینی

در ایران باستان سرو سمبل جاودانی و فنا ناپذیری و برکت بوده است.

بوته کنگر (اکانت) یا اقلیتوس که به همراه زیتون از گیاهان مقدس یونانی محسوب می شود.

در سر ستون های قرنتی نقش این گیاه (کنگر) به کار گرفته شده، یونانیان از آن به صورت تیز گوشه و رومن ها از آن به صورت گرد گوشه ( با لبه های گرد) استفاده کرده اند.  

انجیر، سیب، انار از دیگر گیاهان مقدس هستند.

در پیش از اسلام هخامنشیان گیاهی به نام لوتوس یا نیلوفر آبی داشتند که دارای تقدس زیادی بوده، در دوره صفویه این گیاه تبدیل به گل اناری می شود که شباهت بسیاری به لوتوس دارد.

C. نقوش هندسی

1.مقرنس

2. شمسه

3. کاربندی

4. دکور های متقاطع

5. یزدی بندی و ...

مصری ها در هندسه حرف اول را می زدند، مصری های پیش از اسلام در هندسه بسیار پیشرفته بودند، انواع گره سازی ها و کاربندی ها از مصر به دیگر سرزمین های اسلامی راه یافته است.

D. نقوش انسانی و حیوانی که پس از اسلام بیشتر در قصر ها و خانه ها مورد استفاده قرار گرفته.

در زمان بنی امیه از این نقوش به طور گسترده در کاخ ها و حمام کاخ های خارج از شهر به صورت نقوش رقاصه ها، موسیقی، شکار، شاه با لباس فاخر و ... استفاده شد.

صفویان نیز در قصر هایشان از نقوش انسانی و حیوانی بهره گرفته اند.

ساسانیان سرآمد نقوش انسانی و حیوانی بودند و اکثر نقوش انسانی و حیوانی پس از اسلام با الهام از نقوش ساسانی نقش بسته است.  

E. نقوش ساختمانی: استفاده از عوامل ساختمانی در دکور ها، به طور مثال در زمان پارت ها استفاده از ستون های کاذب تزئینی را داریم.

F. تزئینات خطی که معمولاً با استفاده از خطوط کوفی، نسخ و ثلث صورت می پذیرفته است.

منبع: کلاس های درس دکتر متدین

صلیب شکسته


صلیب شکسته یا سواستیکا یا گردانه مهر یک چلیپا با شاخه‌های ۹۰ درجه به سمت راست یا چپ است. که معمولاً با جهت افقی یا گوشه‌هایی با زاویه ۴۵ درجه می‌‌باشد. در شکل هندی نقطه‌هایی در هر ربع آن قرار می‌‌دهند.

واژه سواستیکا swastika از سانسکریت می باشد و آمیزه ای از سو = خوب و خوش + استی =هستی و استی، می باشد؛ یعنی، خوش بختی و نشان خوشبختی. در ایران باستان چنین نشانه ای را "گردونه مهر" می گفته اند.

سواستیکا در تمام هنرها و طراحی‌های تاریخ بشری پدیدار می‌‌باشد، نشان بسیاری از چیزها، همچون خوش اقبالی، خورشید، برهما یا هندوها بود. در روزگار باستان، صلیب شکسته در بین سومری ها، سلت ها و یونانی ها استفاده می‌‌شد.

در غرب، سواستیکا عموماً با نام صلیب شکسته و به عنوان نماد نازیسم شناخته می‌شود (به خاطر آنکه به عنوان نشان حزب ملی کارگران سوسیالیست آلمان به‌کار می‌رفت). پس از جنگ جهانی دوم، این نماد چهره مشهوری در غرب پیدا کرده‌است.نشان سواستیکا جزئی از میراث فرهنگی اقوام آریایی است که از هزاران سال پیش به کار می‌‌رفته است. نشانه هایی از آن در تروی و ایران پیدا شده است.نمونه ای از آن گردن بندی بسیار زیبا می باشد که در شمال ایران یافت شده است.

[ویرایش] آیین مهر
در آیین مهر این نشان را گردونه مهر می نامند برخی می پندارند چهار پره آن آمیزش چهار عنصر اصلی آّب ، باد ، خاک ، آتش را می رساند. برخی دیگر آن را ساده شده شکل خورشید و درخشش پرتو های آن می دانند

مطلب ارسالی توسط خانم شیما عبدالرشیدی عضو انجمن برکیا

انواع کاشی تزیینی:

1)      کاشی پیش بر: قبل از لعاب دادن قسمت های کاشی جدا شده و پس از لعاب کنار یکدیگر قرار می گیرند.  قطعات به شکل های هندسی برش می خورند ( مسجد جامع یزد)

2)      کاشی نگین: کاشی هایی که بصورت ریز گونه در میان خشت ها و آجرها قرار می گیرند. (خواجه اتابک کرمان )

3)      کاشی معقلی: قطهات بزرگتر کاشی که در میان خشتها و آجرها کار می شوند.

4)      کاشی معرق: قطعات بریده بریده کاشی که با رنگ های مختلف و با سطوح منحنی بریده می شوند. هر قطعه یک رنگ خاص دارد.

5)      کاشی مُهری: بیسکویت خام کاشی را مُهر می زنند و سپس آنرا می پزند.

6)      کاشی حمیل: کاشی های کشیده طولی که بصورت خطی می باشند. این کاشی در حاشیه اغلب کاشی کاری ها موجود است.

7)      کاشی زغره: کاشی پیچیده ( مارپیچ ) حمیل می باشد ( ستونهای پیچ در پیچ داخل مقبره شیخ لطف اله اصفهان )

8)      کاشی هفت رنگ: روی بیسکویت خام کاشی یک رنگ سفید کشیده شده و سپس طرح کشیده شده بصورت رنگارنگ کشیده شده و سپس پخته می شود. (همانند کاشی های امروزی)

9)      کاشی زرین فام: از رنگ طلایی بیشتر در آن استفاده میشده است و در دوران عباسیان رواج داشته است.

10)  کاشی لعاب پَر: نقش روی بیسکویت خام کشیده می شده است و پس از پختن در کوره برخی از قسمت ها با ابزار لعاب آنها برداشته می شده است.

11)  و ...

منابع پیشنهادی در

تزیینات وابسته به معماری ایرانی:

-         تزیینات وابسته به معماری ایران دوره ی اسلامی ................... به کوشش محمد یوسف کیانی

-         مواد و تکنیک های نقاشی دیواری ......... نوشته ی کورت بر ....... ترجمه ی منصور حسامی

-         طرح و نقش در اجرای کاشیکاری ایران دوره ی اسلامی .......................... محمد ماهرالنقش

-         کاشیکاری ایران .................................................................... تالیف حسین زمرشیدی

-         مقدمه ای بر هنر کاشیگری ایران ............ نوشته ی محمد یوسف کیانی ، عبد اله قوچانی و ...

-         کاشی های اسلامی ...................... نوشته ی ونتیا پورتر .......... ترجمه ی مهناز شایسته فر

-         تاریخ سفال و کاشی ایران ............................................... تالیف دکتر میر محمد عباسیان

-         کاشی های ایرانی ................... نوشته ی استفانوکاربونی .......... ترجمه ی مهناز شایسته فر

-         مصالح ساختمانی ( اندود، ‌آژند، آمود).... تالیف محمد کریم پیرنیا‌ ...... تدوین زهره بزرگمهری

نیاز به عکس های هوایی یکی از نیازهای اصلی رشته مرمته.

پایگاه اینترنتی زیر یکی از سایت هایی هستش که می تونین به راحتی عکس های هوایی جایی رو که می خواین ازش بگیرین.